مقدمه پیش ازپرداختن به مفهوم «توسعه اطلاعاتی» یا به قول مانوئل کاستلز«شیوه اطلاعاتی توسعه» (Informational mode of Development) وذکر ویژگیها وپارامترهای آن، ضروری است مراد از واژه «توسعه» ونگاه این نوشتار بهآن روشن شود. واژه «توسعه» در اواخر دهه 1940 و اوایل دهه1950میلادی، درحالی که کشورهای آسیایی، افریقایی وامریکای لاتین درتلاش رهایی ازگرداب فقر ممتد وهمهگیر بودند، پا به عرصه وجود نهاد [1]. به دنبال آن تعابیر ونظریات متعدد ومتفاوتی مطرح شد که وجه مشابهت اصلی آنها تکیه بر ابعاد اقتصادی شکاف میان کشورهای شمال وکشورهای جنوب بود. اما امروزه درکنار شکاف اقتصادی، شکافهایی جدید ناشی ازعصر جدید مطرح میشوند: عصر دیجیتال شکاف دیجیتالی وعصر دانشمداری محور شکاف دانایی را بهوجود آورده است. نگاه به توسعه باید با مختصات زمانه وعصر خود سازگاری داشته باشد؛ نمیتوان درعصر موسوم به «عصر اطلاعات» ازتوسعه با ویژگیهای عصر صنعتی صحبت کرد. ازهمین رو توسعه ازمنظر این نوشتار دلالت برفرایند همزمان بهبود شاخصهای زندگی، دگرگونی ساختاری درنظام تولید وتوان رقابت دراقتصاد جهانی دارد. سؤالی که درپی این تعریف طرح میشود این است که ازمیان شیوههای مرسوم توسعه ازقبیل توسعه صنعتی، توسعه کشاورزی وتوسعه اطلاعاتی کدام بیش ازهمه اولاً با واقعیات ومقتضیات زمانه همخوانی دارد و ثانیاً قادربه برآورده ساختن انگارههایی است که درذیل تعریف توسعه بیان شد؟ دریک دید کلّی نظام جهانی براثر تحولات پدیدآمده درعرصه دانش وفنّاوری ودگرگونی شیوههای تولید، توزیع ومصرف در ابعاد مختلف: اجتماعی، سیاسی وفرهنگی درسطوح متفاوت متحول شده است. این تحولات ورودیهای جدیدی را برای نظامهای تصمیمگیری بهوجود آورده است که بشدت خواستار ذخیرهسازی زمان ومکان در پرتو سیطره بیچون وچرای نظام جهانی سرمایهداری است [2]. ازاین رو ارائه خروجیهای متناسب مستلزم انجام پردازشی است که بتواند بین ورودیهای جدید وخروجیها همپوشی ایجاد کند. انجام پردازش جدید نیازمند طرح شیوه جدیدی از توسعه است که پیشتر آن را «توسعه اطلاعاتی» خواندیم. ویژگی اصلی این شیوه توسعه، تأکید بردانش بهعنوان منبع اصلی بهرهوری است. در توسعه اطلاعاتی تولید ثروت واعمال قدرت به توانایی تکنولوژیک جوامع وافراد بستگی دارد وکانون این توانایی فنّاوری اطلاعات است. ازهمین رو است که فرایند اصلی تولید دانش، بهرهوری اقتصادی، قدرت سیاسی، نظامی وارتباطات رسانهای درجوامع متکی بهشیوه توسعه اطلاعاتی بشدت از الگوی بهرهوری اطلاعاتی تأثیر پذیرفته وبه شبکههای جهانیِ ثروت و قدرت متصل شده است [3، ص. 45- 49]. تحقق توسعه اطلاعاتی وشکلگیری جامعه اطلاعاتی ودانشمدار، بیش ازآنکه مبتنی برابعاد سختافزاری فنّاوری باشد برپایه زیرساختهای نهادین فرهنگی واجتماعی استوار است [4]. بهعبارت روشنتر برخلاف برخی تفکرات وپندارهای سطحینگر که صرف ورود سختافزار را معیار توسعه اطلاعاتی برمیشمارند، باید گفت توسعه اطلاعاتی نیازمند فرهنگ، اقتصاد، سیاست، دیپلماسی، آموزش، بانکداری وخدمات اطلاعات محور است. ازاین رو درتوسعه اطلاعاتی شاهد نوعی جابهجایی درمعیارها وشاخصهای پیشین برای سنجش توسعه هستیم. پیشتر طبق نظریات رئالیستیِ روابط بینالملل ونظریات کارشناسان ژئوپلیتیک، قدرت وتوسعه به واسطه در اختیار داشتن کنترل بر منابعی ازقبیل سرزمین، جمعیت، تولید ناخالص ملّی، تولید انرژی و ثروت اقتصادی سنجیده میشد [4]. اما امروزه اطلاعات ومهمتر ازآن دانش بهرهبرداری از این اطلاعات خود به عنوان پایهایترین عنصر توسعه وافزودن برقدرت وثروت ملّی بهشمار میرود. حجم اطلاعات تولیدشده درتارجهانگستر، تعداد اختراعات بهثبت رسیده، میزان استفاده از اطلاعات ازجمله مهمترین شاخصهای توسعه بهمعنای جدید است [3، صص 6-7]. دراین مقاله با بررسی روند توسعه درچهار کشور خاورمیانه به دنبال پاسخ این پرسش هستیم که آیا توسعه اطلاعاتی درکشورهای این منطقه مهم، بستر مناسب خود را یافته است یا خیر؟ گرچه جامعه آماری این مقاله محدود به چهار کشور عربستان سعودی، امارات متحده عربی، اردن وسوریه است اما آزمونپذیری نتایج و فرضیه اصلی پژوهش بر دامنه تعمیمپذیری آن میافزاید. تاریخ وتجربه توسعه درکشورهای مختلف دو راه اصلی را برای پیشبرد روند توسعه نشان میدهد. مسیر اول را «جامعه محور» مینامند به این معنا که جهت حرکت تحولات، نوآوریها وابتکار عملها ازسوی جامعه وقاعده هرم به سوی قلّه هرم قدرت سرازیر میشود. اما درمسیر دوم یعنی «نخبگان محور» جهت حرکت تحولات ونوآوریها ازسوی قلّه هرم قدرت بهسوی جامعه وقاعده هرم سرازیر میشود. مسیر اول یعنی توسعه جامعه محور عمدتاً خاص کشورهای توسعه یافته است که درآنها اصول دموکراسی وتکثرگرایی نهادینه شده، جامعه حزبی شکلگرفته و بهطور کلی جامعه مدنی فعال است. گرچه بهطور استثنا برخی کشورهای درحال توسعه را نیز میتوان یافت که توسعه آنها جامعه محور است مانند: هند. اما مسیر دوم یعنی توسعه نخبگان محور خاص کشورهای درحال توسعه یا جهان سوم است. ازآنجا که دراین جوامع اصول دموکراسی، تکثرگرایی ونظام حزبی نهادینه نشده است وجامعه مدنی ضعیف است لگام توسعه به دست نخبگان این کشورها قرار میگیرد [5]. بدینترتیب ملاحظه میشود درک، فهم ونگاه نخبگان درکشورهای درحال توسعه نسبت به مفاهیم، انگارهها وآموزههای بنیادین حکومتگردانی، نظام بینالملل وزیرمجموعههای آنها وچگونگی تعامل این مجموعهها تأثیر بسزا وشگرفی بر روند تعیین راهبردها وروش رسیدن بهآنها برجای خواهد گذاشت [6]. همانگونه که شرح داده خواهد شد ما ازمیان مفاهیم اساسی وکلیدی علم سیاست و روابط بینالملل نگاه نخبگان به مفهوم قدرت را، که ساماندهنده هردوعلم مذکور است، برگزیدهایم. شایان ذکراینکه تمایل به کسب قدرت وافزایش آن، جنبه جهانشمول دارد وخاص ملت، جغرافیا یا نظام سیاسی خاصی نیست[7]. ازآنجا که کشورهای خاورمیانه درزمره کشورهای درحال توسعه قرار میگیرند ولذا توسعه نخبهمحور از کارآمدی وکارکرد به مراتب بیشتری درآنها برخوردار است چرا که تنخبگان میتوانند درپویایی وپایداری ساختار دولت- ملتهای خود درعرصههای متفاوت آموزش، فرهنگ، سیاست وخدمات نقش بسزایی ایفا کنند. پیشبرد توسعه مبتنی بر اطلاعات ودانش نیز از این قاعده مستثنا نیست. ضرورت اثبات تأثیر رویکرد نخبگان چهار کشور عربستان سعودی، سوریه، امارات واردن به مفهوم قدرت وکُندی آهنگ توسعه اطلاعاتی ایجاب میکند مفهوم قدرت را مورد بررسی قرار دهیم وپس از پویهشناسی وتعریف عملیاتی آن به فهم ارتباط میان متغیر مستقل: رویکرد نخبگان به مفهوم قدرت ومتغیر وابسته کُندی آهنگ توسعه اطلاعاتی درچهار کشور پیشگفته بپردازیم.
مفهوم قدرت هرعلمی برپایه ادبیات شکلگرفته درگذر زمان معانی، انگارهها وآموزههای بسیاری را منتقل میکند وازآن طریق جهان پیرامون ما و روابط میان اجزای آن را برما روشن ونمایان میسازد: علم فیزیک برپایه جرم، زمان، حرکت، سرعت وشتاب؛ علم اقتصاد برپایه تولید، توزیع، مصرف، عرضه وتقاضا؛ علم جامعهشناسی براساس مردم، جامعه، آداب، رسوم، سنن وجامعهپذیری؛ وعلم سیاست برپایه منافع ملّی، امنیت، قدرت، ثبات، پویش وداشتن پایداری دربستری متلاطم ازتغییرات وتحولات معنا مییابد، این علم ضمن شناساندن محیط داخلی، امکانات توانمندیها ومحیط فراملی ونظام بینالملل وچگونگی تعاملات آنها به ارتقا وبهبودی واحد دولت- ملت بهعنوان جزئی از اجزای نظام بینالمللی یاری میرساند. ما دراین مقاله «قدرت» را، که مهمترین مفهوم سامانبخش دانش سیاست وروابط بینالملل است، از منظر رئالیسم سیاسی بررسی میکنیم بدین معنا که در رئالیسم سیاسی، سیاست بینالملل وسیاست خارجی کشورها صحنه رقابت سیاسی ومبارزه برای قدرتیابی وحفظ قدرت است [7،صص14-15]. درتعریف، دستهبندی وذکر شاخصهای «قدرت» بسان دیگر مفاهیم علوم انسانی رسیدن به اجماع نظر کاری بس دشوار است. با وجود این پس ازبررسی تعاریف مطرحشده درطی دوران جنگ سرد وجه غالب تأکید برجنبههای قهرآمیز، نظامیگری وبه طور کلی جنبههای ملموس، دیدنی وسختافزاری قدرت بود، اما با فروپاشی نظام دوقطبی، گسترش وابستگیهای متقابل، گسترش ارتباطات، پیدایش جهان مجازی وشبکهای شده سبب شده تا جنبههای ناملموس، نامرئی وبه معنای وسیعتر نرم قدرت اهمیت بیشتری پیدا کند[8]. بهطور کلی به لحاظ تجربی به سه روش میتوان قدرت را مشاهده کرد: الف- قدرت به عنوان منبع ب- قدرت به عنوان رابطه و ج- قدرت به عنوان یک ساختار. دررویکرد قدرت به عنوان منبع، قدرت به حسب داشتن ابزارکنترل برمنابعی که با دراختیار داشتن آنها میتوان بر دیگران ویا خروجیها کنترل یافت، سنجیده میشود؛ منابعی مانند: ثروت اقتصادی وجمعیت در رویکرد قدرت به مثابه رابطه، قدرت به عنوان تعاملات میان طبقات بازیگر اجتماعی برآورد میشود. بهاین معنا که بازیگر الف بازیگر ب را وادار میکند مطابق میل وعلاقه او عمل کند. دررویکرد ساختاری، قدرت شکلبخشیدن به چهارچوبی است که دردرون آن دولتها با یکدیگر، با مردم وبا دیگر بازیگران مرتبط میشوند. نکته مهم این است که بارشد تدریجی واهمیت یافتن روزافزون اطلاعاتگرایی وتبلور آن در فنّاوری اطلاعات دونکته ذیل مشاهده میشود:
الف- مرکز ثقل اصلی قدرت از مقوله نظامی به مقولههای اقتصادی و وابستگیهای مقابل جابهجا شده است و فنّاوری اطلاعات بتدریج به عنوان نقطه ثقل قدرت محسوب میشود. ازاینرو درسالهای اخیر درکنار مجموعههای متعارف قابلیتهایی که دررویکرد نخست- قدرت بهعنوان منبع- برای اندازهگیری قدرت بهکار گرفته میشده ونیزتوانمندیهای فنی به عنوان منبع قدرت بهشمار میرود. همانگونه که آلوین تافلر معتقد است توسعه فنّاوریهای اطلاعاتی اساس وبنیان قدرت را ازخشونت به ثروت و ازثروت به دانش جابهجا کرده است یعنی همان پدیدهای که وی «جابهجایی درقدرت»( Power Shift) میخواند [4]. بدون تردید فنّاوریهای نوین هم برقدرت وهم بر ارزیابی و برآورد قدرت تأثیر گذاشتهاند. بدینمعنا اگر کشوری تجهیزات پیشرفته ارتباطی را دراختیار داشته باشد براحتی میتواند به منابع اطلاعاتی دسترسی داشته باشد. همین دسترسی بهمنابع اطلاعاتی وبزرگراههای اطلاعاتی سبب برتری کشور مذکور نسبت به کشورهایی میشود که چنین بزرگراههایی را دراختیار¬¬ندارند[9].
ب- فنّاوری اطلاعات اشکال ناملموس قدرت را برجستهتر ومهمتر کرده است. کنترل بردانش، اعتقادات وباورها همواره بهعنوان تَکملهای بر منابع ملموس قدرت ازقبیل: مواد خام، قابلیت بهرهوری اقتصادی ونیروی نظامی درنظر گرفته میشود [4]. درمورد رویکرد سوم، «قدرت بهمثابه ساختار»، نیز باید گفت تحولات ناشی از بوجود آمده براثر فنّاوریهای اطلاعاتی وارتباطی مصادیق این رویکرد را بشدت دگرگون ساخته است. دراین خصوص سوزان استرنج2 میگوید: هرکس بتواند دیگران را به دانش خود وابسته ومحتاج سازد وبه گذرگاههایی که شبکههای دانش را به هم مرتبط میسازد دسترسی داشته باشد، خواهد توانست برهنجارها، قوانین وفرایندهایی که بر نظامهای اقتصادی وسیاسی جهان حکمفرمایی میکنند تأثیر بگذارد ودرواقع اعمال قدرت نماید [4]. ازاین رو اطلاعات خود منبع انعطافپذیر قدرت است که نسبت به منابع دیگر قدرت کمتر توسط زمان ومکان محدود میشود. این قدرت از قابلیت تعویضپذیری وانتقال بیشتری برخوردار است. قدرت دراین معنا بیشتر به پول شباهت دارد تا به منابع قدرت نظامی. با این حال بررسیهای ساختاری نشانگر آن است که این تغییرات تکنولوژیکی واطلاعاتی تا زمانیکه نظامهای اعتقادی، که خود حامی وپشتیبان ترتیبات اقتصادی وسیاسی مورد قبول جامعه هستند، تغییر نکنند، ضرورتاً ساختارهای قدرت را تغییر نمیدهند [10]. از بررسی سه رویکرد فوق میتوان نتیجه گرفت که ارزشها ومعیارهای وستفالیایی (Westphalia) و قرون وسطایی قدرت از قبیل تعداد قشون نظامی، تجهیزات نظامی، لشکرکشی، اعمال خشونت وسایرموارد مشابه شالوده- شکنی شدهاند وجای خود را به میزان دسترسی به اطلاعات، دانایی، میزان ائتلافات منطقهای وفرامنطقهای، میزان وابستگیهای متقابل داده است که همگی درزمره عناصر نرم قدرت محسوب میشوند. کشور قدرتمند کشوری نیست که به تسلیحات مدرن نظامی دسترسی دارد بلکه کشوری است که توان رقمزدن مناسبات بینالمللی را داشته باشد. کشور قدرتمند کشوری است که توانایی رسیدن به هدف خود را از طریق «جذب» بهجای «اجبار» داشته باشد وبتواند با تکیه برجذابیت اندیشهها یا فرهنگ توانایی طرح و دردستور کار قراردادن خواستههای خود را از رهگذر هنجارها ونهادهایی داشته باشد که ارجحیتهای دیگران را شکل میدهند [8]. برهمین اساس بانگاهی بهنقشه جهان کشورهایی را مییابیم که بهرغم مساحت کوچک، نداشتن نیروی نظامی قابل توجه، فقدان دسترسی به سلاحهای هستهای از رتبه ومنزلت بالایی درعرصه توسعه اطلاعاتی وجوامع مبتنی بر دانش برخوردار هستند. کشور ایرلند نمونهای بارز بر این مدعاست؛ بدین معنا که ایرلند با تکیه بر دانش، فنّاوری اطلاعات وزیرساختهای فرهنگی ونهادی خود به رتبه اول جهان درزمینه صدور نرمافزار دست یافته است. بیگمان افزودن برگرهها و پیوندهای فراملی وبرقراری ارتباطات تنگاتنگ درعرصههای متفاوت با نظام بینالملل خود بسان یک بازدارنده مهم نظامی برای ایرلند ایفای نقش میکند، لذا شاهد کاهش تدریجی هزینههای نظامی دراین کشور هستیم [11].
برداشت نخبگان ازمفهوم قدرت درعصر اطلاعات باتوجه به پویهشناسی قدرت دربند قبلی، اینک بهدنبال پاسخ موارد ذیل هستیم: الف- تلقی نخبگان کشورهای مورد نظر ازقدرت چیست؟ ب- چگونه این تلقی برآهنگ توسعه اطلاعاتی تأثیر گذاشته است؟ واژه نخبه به معنای بزرگ، صاحب فکر وشخص دارای توانمندی فکری وسازماندهی است. نخبگان به دوگروه کلّی تقسیم میشوند: نخبگان فکری ونخبگان ابزاری. نخبگان ابزاری صاحبان قدرت سیاسی واقتصادی هستند ونخبگان فکری افرادی هستند که اندیشه، فکر، روشهای بهینه، نظریه، آیندهنگری و دوراندیشی تولید میکنند [6،ص16]. دراین نوشتار تمرکز ما بررویکرد و تلقی نخبگان ابزاری است که تعین بخشِ تصمیمگیریها، سیاستها وراهبردها هستند. نحوه ارزیابی واندازهگیری نیز برپایه بررسی آمارهای ارائهشده ازسوی بانک جهانی، سازمان برنامه توسعه ســازمان ملل متحد وسالنامههای آماری توسعه انسانی ملل متحــد. استوار است. پویه شناسی منطقه سراسر تنش وبحران خاورمیانه وحکمفرما بودن شیوه تولید دولت سالار موجد یک نکته مشترک وقابل توجه میان دولت- ملتهای این منطقه شده است: نظامیگری، تمرکز برقدرتهای قهری وتکیه برخرید تسلیحات. تردیدی نیست که عملکرد بازیگران مقتدر منطقهای چون ایران، اسرائیل، ترکیه ازیک سو وبازیگران فرامنطقهای چون امریکا واتحادیه اروپا ازسوی دیگر برآشوبها وسوق دادن اینکشورها بهسوی تکیه بر نظامیگری دامن میزند. اما این دلیل نمیشود که نقش نخبگان ابزاری یا سیاسی را نادیده انگاشت زیرا دردرون همین مجموعه کشورها شاهد رشد وشکوفایی کشورهای هستیم که با شناسایی نبض زمانه ومسیر تحولات جهانی برای فائق آمدن بر شکافهای موجود میان کشورهای شمال وجنوب طرحی نو را درمیان همقطاران خود درافکندهاند. دراین میان عملکرد امارات متحده عربی و اُردن قابل تأمل است که در ادامه درمورد آن بحث میکنیم؛
امارات متحده عربی امارات متحده عربی درطول دهه گذشته زیرساختهای جدیدی را بهمنظور جذب سرمایهگذاری خارجی وسرمایهگذاری در امر آموزش وپرورش جوانان ونوجوانان خود دایر کرده است تا ازاین طریق آنها را مهیای ورود به اقتصاد دانشمدار سازد. برای این منظور چهار راهبرد مهم را برگزیده است: راهبرد اول درمورد با توسعه منابع انسانی است وسه ابتکار دیگر با هدف توسعه محیطهای کاری و زیرساختهای فنّاوری اطلاعات وارتباطات با توجه به تشویق سرمایهگذاریهای آتی دراقتصاد ودرنظرگرفتن تمامی مزایای اقتصادی- اجتماعی انجام گرفته است که ازطریق تأسیس پارکهای فنّاروی درحال تحقق است. مرکز عالی آموزش وتحقیقات کاربردی ازاین دست است که با هدف مهیا کردن زیرساختهای لازم برای توسعه پایدار واستفاده از آخرین دستاوردهای فنّاوری درامارات متحده عربی درحال فعالیت است. سه ابتکار دیگر در استفاده ازتمامی مزایای اقتصادی- اجتماعی فنّاوریهای اطلاعات دراین کشور عبارت است از: الف- ایجاد مرکز رشد تجاری ابوظبی، ب- ایجاد مرکز نوآوری ابوظبی بادوهدف: پیشبرد فنّاوری پایدار بومیشده درمنطقه و بکارگیری فنّاوریهای موجود به طرق ابتکارآمیز بهمنظور توسعه آتی اقتصادی منطقه وتأسیس شهر اینترنتی دبی. شهر اینترنتی دبی درسال 1999میلادی توسط حکومت امارت دبی دایر گردید. هدف اصلی تأسیس این شهر عبارت است از: ایجاد ایستارها، محیط وزیرساختهایی که تجارت نوین بتواند دریک اقتصاد دانشمدار بهطور کارآمد وجهانی عمل کند. براساس این شواهد وآمارهایی که بهلحاظ سهم واردات وصادرات جهانی ومیزان سرمایهگذاری در توسعه منابع انسانی وایمنی اجتماعی ارائهشده می توان گفت نخبگان امارات همگام وهمسوبا تحولات جهانی پیش رفتهاند وبا رعایت قواعد وظرایف بازی درعرصه نظام بینالملل کشور خود را بسان دانه زنجیری درمجموعه جهانی وشبکهشده ثروت وقدرت قراردادهاند بهطوریکه بزرگترین بازار منطقهای دراین کشور قراردارد وجمعیتی درحدود 5/1 میلیارد نفر را درکشورهای خاورمیانه وآسیای مرکزی تحت پوشش قرار میدهد [12]. براساس گزارش آخرین آمار سالنامه نظامی تولید ناخالص ملّی امارات بترتیب درسال 2000، 213 میلیارد درهم ودر سال 2001، 249 میلیارد درهم بوده است درحالی که بودجه دفاعی امارات درسال 2001 بدون هیچ تغییری نسبت به سال2000، شش میلیارد درهم بوده است. آمار متناظر برای کشورهای سوریه، عربستان و اُردن درجدول1 آمده است[13].
باتوجه به این جدول ملاحظا میشود امارات به نسبت تولید ناخالص داخلی خود رقم نسبتاً متعادل ومتعارفی را به مسائل نظامی اختصاص داده است درعین حال بیشترین سهم از GDPخود را در راستای چهار راهبردی که پیشتر ازانها صحبت شد بهکار گرفته است. برای توضیح بیشتر گزارش توسعه انسانی ارائهشده از سوی برنامه توسعه سازمان ملل درجدول2 وآمارهای توسعه اطلاعاتی درجدول3 آمده است. دراین گزارش علاوه برکشورهای فوق، سه کشور توسعه یافته نروژ، سوئد وسنگاپور ونیز کشور درحال توسعه ایران نیز ذکرشده تا تفاوتها وتمایزها برجستهتر شود [ 14].
اردن اردن تلاش بسیاری دارد تا با تحول درنگرش نخبگان نسبت به قدرت، موجبات رهایی این کشور ازگیرودار منازعات ایدئولوژیک وژئوپلیتیک فراهم آید. اردنیها اساس وپایه قدرت خود را در افزایش رفاهملی، آموزش، امنیت اجتماعی وحضور فعال درعرصه تجارت بینالملل وجذب هرچه بیشتر سرمایهگذاریهای خارجی میبینند. دستیابی به اهداف فوق و روندهای جهانی بهسوی اقتصاد دانشمدار وجهانیشدن سبب شده است اردن برای کسب آمادگی بهتر وحضور فعال وقویتردراین عرصه به نوسـازی زیرساختها، توسعه توانمندیهای مرتبط با فنّاوریهای اطلاعات وبکارگیری اینترنت وارتقای بخش توسعه وتحقیق اقدام نماید. ابتکارات انجامشده ازسوی اردن برای این منظور به قرار زیر است: 1. تدوین نظام ملّی اطلاعرسانی درسال 1996میلادی با هدف ارتقای توسعه اقتصادی- اجتماعی؛ 2. تأسیس پارک فنّاوری وصنعت دانشگاه هاشمی؛ 3. احداث شهر مجازی- پارک فنّاوری اطلاعات؛ 4. پیادهسازی حکومت الکترونیکی بهمنظور پیش راندن اردن بهسوی اقتصادی دانشمدار؛ 5. ابتکار ریچ (Reach) که توسط انجمن کامپیوتر اردن با هدف توسعه بخش فنّاوری اطلاعات وارتباطات در اردن تأسیس شده است؛ 6. تقویت وتوسعه جوامع روستایی بهکمک فنّاوریهای اطلاعاتی وارتباطی [12، صص. 143-145]. دولت اردن با برگزیدن راهبردهای دانشمدار سعی دارد تا به ارتقای جایگاه ومنزلت این کشور در عرصه نظام بینالملل کمک کند. آمارهای جدول1 نشان میدهد اردن درمقایسه با دیگر کشورهای مورد مطالعه میزان بمراتب کمتری ازGDP خود را برای مقاصد نظامی صرف کرده است. ازاین رو میتوان نتیجه گرفت که دستاورد خروج اذهان نخبگان سیاسی و ابزاری اردن از چنبره تلقی سنتی و وستفالیایی ازقدرت، رشد وتوسعه دانش مدار در اردن خواهد بود.
عربستان سعودی درطول سه دهه گذشته، پادشاهی عربستان سعودی برنامههای توسعه اقتصادی واجتماعی را درپیش گرفته است. اهداف این برنامهها عبارت بودند از: توسعه کشاورزی وصنعتی، گسترش خدمات وبهبود بخشیدن به ساختارها. «راهبرد ملی دانش وفنّاوری» که مهمترین نوآوری عربستان سعودی درطول چند دهه گذشته بوده است با هدف استحکام بخشیدن وپشتیبانی از برنامههای توسعه اقتصادی واجتماعی درنظام پادشاهی تدوین شده است. این استراتژی متشکل از چهار طرح پنج ساله است که ازسال 2001 میلادی شروع میشود وتا سال 2020 بهطول میانجامد. این طرح اهداف وسیعی را دنبال میکند که عبارتند از: توسعه منابع انسانی، توسعه توانمندیهای تحقیق وتوسعه، ارتقای آگاهی عمومی نسبت به اهمیت دانش وفنّاوری ودستیابی وجذب فنّاوری [12صص. 141-142]. هرچند طرح جامع فوق برای پیشبردن عربستان درعصر دانشمدار درنظر گرفته شده اما همانگونه که گفته شد تازمانی که نخبگان عربستان سعودی درچنبره برداشت قرون وسطایی ازقدرت گرفتار باشند عملاً اجرا وتحقق «راهبرد ملی دانش وفنّاوری» ناکام خواهد ماند. همانگونه که آمارها نشان میدهند عربستان- سعودی بهسان دیگر » بهره میجویند در تلاش است با تکیه بر?دولتهایی که از «شیوه تولید دولتسالاری مزیت نسبی تولید نفت، که عملاً با اقتصاد دانشمدار درتعارض قرار میگیرد، قدرت خود را بر پایه نظامیگری ارتقا بخشد. همانگونه که دادههای جدول1 نشان میدهد بیشترین سهم خرید تسلیحات وهزینههای تسلیحاتی متعلق به عربستان سعودی است. جدول4 نیز سهم ارقام هزینهای عربستان را درسالهای 1996تا سال 2000 میلادی نشان میدهد. باتوجه به این دوجدول میتوان گفت توجه بیش از اندازه به مسائل دفاعی- نظامی سبب غفلت ازجنبههای آموزشی، اقتصادی، اجتماعی و دیگر ساختارهای مورد نیاز برای توسعه اطلاعاتی شده است [15]. همانگونه که آمارهای جدول3 نشان میدهد که درسال 2001 سهم سرمایهگذاری عربستان سعودی دربخش آموزش ازتولید ناخالص داخلی آن 5/7 درصد است واین درحالی است که سهم سرمایهگذاری دربخش نظامی آن ازتولید ناخالص داخلی 5/9 درصد بوده است. آهنگ رشد صادرات عربستان درسال 2000-2001 ، به 9/0 رسیده است [16]. سرمایهگذاری دربخش تحقیق وتوسعه بسیار اندک است. درمقایسه با اسرائیل که 3 درصد وترکیه که یک درصد از تولید ناخالص ملّی خود را به تحقیق وتوسعه اختصاص دادهاند، سهم عربستان بسیار ناچیز واندک است وهنوز درک وفهم لازم نسبت به فنّاوری اطلاعات درذهن متصدیان امر شکل نگرفته، ابعاد زبانشناسانه، فرهنگی، اجتماعی واقتصادی لازم برای استفاده از فنّاوریهای نوین به وجود نیامده است وتوسعه انسانی درمراحل اولیه خود قراردارد [17].
سوریه درسوریه هنوز هیچ سند سیاسی رسمی درباره نوآوریهای فنی ورفتن بهسوی جامعه دانشمدار تدوین نشده است ازهمینرو هیچ سیاست واستراتژی ملی برای توسعه فنّاوریهای اطلاعاتی وارتباطی وجود ندارد. درمیان عوامل شناسایی شده برای این عقبماندگی، رویکرد منفی نخبگان به فنّاوریهای اطلاعاتی وارتباطی بیش ازهمه به فرضیه ما نزدیک است [17ص107-97]. شیوه تولید دولتسالار، درگیریهای سوریه با اسرائیل، امنیتی بودن جامعه سوریه وترس نخبگان ازفنّاوری سبب شده است که سوریه به حاشیه نظام جهانی رانده شود وعملاً نتواند از داشتن ائتلافات استوار وپایدار با دیگر بازیگران نظام بینالمللی بهره جوید. غفلت از جنبههای نرم وناملموس قدرت وتکیه برقدرت جبر بهجای جذب سبب شده است توسعه اطلاعاتی دراین کشورکُند وناچیز باشد. چنین دیدگاهی نسبت به قدرت سبب شده است که سوریه در ردهبندی برنامه توسعه سازمان ملل UNDP رتبه صدو هشتم را بهدست آورد وتعداد دانشمندان ومهندسان آن درفاصله زمانی 1990 تا2000 بهازای هر میلیون نفر تنها 29 نفر باشد همین آمار درسوئد، نروژ واسرائیل (دشمن شماره یک سوریه) بترتیب عبارت است از: 4095، 4507، 1570 نفر. علاوه براین سهم توجه تحقیقاتی از تولید ناخالص ملی طی سالهای 1990-2000 در سوریه 6/0 درصد و همین شاخص درسوئد، نروژ واسرائیل بترتیب 8/3، 7/1و7/3 است. تعداد اختراعات بهثبت رسیده(Patents) درسال 1998 درسوریه صفر اما این آمار در سه کشور نروژ، سوئد واسرائیل بهترتیب: 103، 271 و74 بوده است [14ص189-186]. دیدگاه وتلقی کلاسیک نخبگان سوری از قدرت سبب شده که ازتولید خالص ملّی 915 میلیارد پوندی درسال 2001، صد میلیارد پوند آن صرف هزینههای دفاعی شود، چیزی معادل 5/5 درصد. همین آمار برای سه کشور نروژ، سوئد واسرائیل به ترتیب: 8/1، 1/2 و3/1 است. با این توصیف پیداست تاهنگامی که رهبران ونخبگان سیاسی سوریه بر نظامیگری تکیه دارند وفن هراس (Technophobia)هستند، توسعه مبتنی بر دانش واطلاعات تحقق نخواهد پذیرفت.
نتیجهگیری در ربع پایانی قرن حاضر شکل نوینی از سازماندهی اقتصادی- اجتماعی پدیدار گشته است. بعد از فروپاشی شیوه تولید دولتسالار دراتحاد جماهیر شوروی، شیوه تولید سرمایهداری در سرتاسر جهات سیطره پیدا کرده است [3ص2-1]. این نظام سرمایهداری برای بقا وتداوم حیات خود از ابزارهای نوین تولید وبهرهوری استفاده میکند وبر دو خصیصه بدیع تکیه دارد: نوآوری که اساس بهره وری دراقتصاد دانشمدار است وانعطافپذیری که براساس رقابت است. درنظام نوین جهانی سرمایه اصلی دانش ودانایی است که اساساً ناملموس ونامرئی است وسرمایههای مرئی بتدریج اهمیت وارزش خود را از دست میدهند. برای مثال مجموع دارایی شرکت مایکروسافت درسال 1999، پانصد میلیارد دلار ارزیابی شده است که ازاین مبلغ تنها ده میلیارد دلار آن سرمایههای فیزیکی (ساختمان، تجهیزات سختافزاری، مبلمان و مواردی ازاین دست) است ومابقیِ این دارایی چیزی است که نمیتوان آن را دید ولمس کرد! اگر دولتمردان اعم از کشورهای توسعه یافته ودر حال توسعه اداره هرچه بهتر امور مملکت را خواستار باشند وبه دنبال حضور فعال درعرصه جهانی هستند ناگزیر از رویآوردن به شیوههای نوین توسعهاند؛ توسعه اطلاعاتی شیوه نوین توسعه درعرصه شیوه تولید سرمایهداری است. مهمترین نکته این است که نمیتوان از یک سو دیدگاهها ورویکردها کلاسیک وسنتی داشت و ازسوی دیگر توسعه اطلاعاتی را خواستار شد. از آنجا که توسعه اطلاعاتی نو وجدید است لذا رویکردها و تلقیهایی که قصد بکارگیری واستفاده ازاین شیوه نوین را دارند بهناگزیر باید نو وجدید و ازجنس خود آن باشند. درعرصه مملکتداری، بویژه در حوزه کشورهای آسیای غربی وچهار کشور مورد بررسی این نوشتار، تبلور «نوبودن» بویژه نزد نخبگان بیش از هرکجا درتلقی آنها از مفهوم قدرت هویدا میگردد. درپایان باتوجه به مطالعه آمارها واطلاعات باید گفت تجربه موفق امارت متحده عربی ونیز اردن حکایت از برقراری رابطه فوقالذکر میان متغیر مستقل: رویکرد نخبگان به قدرت ومتغیر وابسته: بهبود توسعه اطلاعاتی دراین دو کشور است وبالعکس در دوکشور عربستان سعودی وسوریه عدم تناسب میان دو متغیر بالا منجر به کُندی آهنگ توسعه اطلاعاتی گردیده است.
بحث جامعه اطلاعاتى که امروزه کانون توجه بسیاری از کارشناسان شده است به عنوان مبنا و استانداری جامع می تواند سرچشمه تعاملات و تحولات فراوانی در پیکره جوامع سنتی باشد از همین رو در بیان شاخص ها و ویژگی های آن نمی توان از جزئیات آغاز کرد چرا که در تعاریف جامعه اطلاعاتی با ابزارها و رویکردهای فراوانی مواجه هستیم از جمله این ویژگى ها مىتوان به وابستگى رشد اقتصادى جوامع به تحولات فنى و علمی در عرصه اطلاعات و بازسازى صنعت با بهره گیری از فناورى اطلاعات اشاره کرد. با این دیدگاه می توان برداشت کرد که پیچیدگی و تعامل بالای عناصر دخیل در این امر به حدی است که قائل شدن مرز تاثیر برای هر یک از آنها می تواند بسیاری از محاسبات و بررسی های را به هم ریزد. بنابراین برای رسیدن به یک تعریف و دیدگاه روشن و اصولی از جامعه اطلاعاتی در گام اول باید کلیه عناصر و عوامل موثر در این فرایند جهانی را شناسایی و تعریف کرد. جهانی از آن جهت که به دلیل گسترش روزافزون کاربری فناوری اطلاعات کشورها ناگزیر از تاثیرپذیری و تاثیرگذاری هستند و به همین دلیل حذف استانداردهای جهانی در تعیین چهارچوب ها ملی در واقع به بیراهه رفتن است. تقابل دو شعار جامعه جهانی و جامعه اطلاعاتی بستری را فراهم می آورد تا زمینه برای ایجاد یک راهبرد گسترده تر و جهان شمول تر با عنوان جامعه اطلاعاتی جهانی بوجود آید جامعه ای که در آن کلیه فرآیندهای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی، علمی و... بر یکدیگر تاثیر گذاشته و از هم تاثیر می پذیرند. از این رو در بررسی چالش های اساسی جامعه اطلاعاتی نمی توان از چالش های زیربنایی جامعه جهانی که در شعار جهانی شدن جلوه کرده صرف نظر کرد. حاصل اینچنین پیچیدگی ها و در هم تنیدگی هایی نفوذ غیر قابل باور فناوری اطلاعات در همه روابط و فعالیت ها و فرایندهایی است که در بحث جهانی شدن انسان و جوامع بشری را تحت تاثیر قرار داده است.جایگزینى یا استفاده از فناورىهاى ارتباطى و اطلاعاتی به عنوان ابزارهاى اقتصادى، اطلاعات به جاى ماشین هایى که از ابزارهاى اقتصادى ، صنعتىاند و مطرح شدن بخش هاى مربوط به تولید و توزیع فناورىها و خدمات اطلاعاتى به عنوان بخش اصلى صنعت از دیگر ویژگىهاى جامعه اطلاعاتى به شمار مىرود. در جامعه اطلاعاتی نیروی اطلاعات به عنوان گرانمایه ترین سرمایه جوامع به شمار می رود و برای بهره برداری از آن برنامه ریزی های کلانی صورت می گیرد. با توجه به تنوع معیار ها و شاخص ها در سنجش جامعه اطلاعاتی ورود به جامعه اطلاعاتى را مىتوانیم با معیارهاى مختلف بسنجیم و این خود نشان دهنده چند وجه بودن جامعه اطلاعاتى است . معیارهاى تکنولوژى، اقتصادى، فرهنگى، شغلى و سیاسى شاخص هاى کمى و کیفى هستند که ورود به جامعه اطلاعاتى را از جنبه های مختلف تعریف مىکنند. با این توضیح می توان برای تعریف جامعه اطلاعاتی یک استاندارد و قالب کلی را مطرح کرد با این مضمون که جامعه ای را می توان جامعه اطلاعاتی نامید که از نظر سطوح مختلف شاخص های ذکر شده در بالا به حد مطلوبی رسیده باشد و بر اساس یک جریان منظم و برنامه ریزی شده کلیه ابزارها و زیرساختهای فناوری اطلاعات را برای تولید اطلاعاتی به کار ببرد که امور برنامه ریزی و اجرای شاخص های فوق را بتواند در جهت مثبت تحت تاثیر قرار دهد با این توجیه تمامی بخش های درگیر با تکنولوژى، اقتصاد، فرهنگ، اجتماع، سیاست و... به عنوان کارخانه های مصرف کننده و تولید کننده اطلاعات تبدیل می شوند و از انجایی که تراوایی، به اشتراک گذاری و تبادل اطلاعات از جمله اصول استاندار جامعه اطلاعاتی محسوب می شود جوامع، سازمان ها، ارگان ها و کلیه اجزا سیستم جهانی اطلاعات که در جامعه اطلاعاتی جهانی به فعالیت می پردازند از اطلاعات مورد نیاز بهره مند می شوند و اطلاعات خود را برای استفاده دیگران در اختیار آنها قرار می دهند. یکی از معیار های مشخص برای تعیین استانداردهای جامعه اطلاعاتی و یا حداقل رسیدن به این استانداردها بالا رفتن تعداد کارهای تخصصی و اطلاعات محور و کاسته شدن از کارهای تکراری و غیر اطلاعاتی مردم است به این معنی که افراد در یک جامعه اطلاعاتی باید بتوانند با استفاده از فناوری اطلاعات کارهای معمولی و دستی را حذف و بر عهده سیستم های نرم افزاری و سخت افزاری بگذارند با این شرایط می توان گفت هنگامى یک کشور وارد جامعه اطلاعاتى مىشود که مشاغل مبتنى بر اطلاعات ، تولید و توزیع آن روز به روز گسترش یابد. و همچنین مشاغل اطلاعات محور و کارمندان بتوانند با تخصص خود از این اطلاعات بهترین استفاده را ببرند. جامعه اطلاعاتی در بعد فرهنگی نیز ساختار جوامع بشری را تحت تاثیر قرار می دهد و به نوعی در خدمت نشر و گسترش فرهنگ ها در می اید تقابل و تعامل فرهنگ ها در بستر جوامع شبکه ای می رود تا یک قالب و اصلوب فرهنگی خاصی را به عنوان فرهنگ زندگی و فعالیت در جامعه اطلاعاتی پدید آورد. بدون شک همه این اتفاقات حاصل تعاطی اندیشه ها و افکار هزاران انسانی است که با زبان ها و ملیت ها و قومیت های خاص خود در این ورطه به فعالیت مشغولند و هر یک با سعی بر ایجاد ارتباط فرهنگی با سایر فعالان جامعه اطلاعاتی دانسته و ندانسته نقشی در شکل دهی به قاموس فرهنگی جامعه اطلاعاتی داشته اند جامعه اطلاعاتى در محاصره امواج و پیام هاى ارتباطى و اطلاعاتى فراوانی است و این نشان دهنده این است که جامعه اطلاعاتى یک پدیده واقعى و در شرف گسترش است که کسى نمى تواند آن را انکار کند و چون پذیرش از پایین به بالا داشته به خصوص در کشور ما بی شک جنبه و جذبه تبدیل شدن به فرهنگ را نیز دارد.
چالش های جهانی
سالها پیش در مقابل مشکلات فقر اقتصادی کشورهای جهان سوم چند کشور توسعه یافته اقدام به کمک های مالی می کردند اما امروزه حتی آنها نیز مسیر این کمک ها را تغییر داده اند و سعی دارند با آموزش و اطلاع رسانی به جوامع در حال توسعه آنها را برای دست یابی به توسعه یاری دهند.گذشته از اهداف خاصی که در پی چنین کمک هایی معمولا از سوی کشورهای توسعه یافته دنیال می شود باید تغییر نگرش آنها را در فرایند های کمک رسانی مورد توجه قرار داد چرا که آنها نیز به این باور رسیده اند برای توسعه پایدار و همیشگی در سطح جهان ناگزیر از داشتن ارتباط سیستمیک با سایر عناصر جامعه جهانی هستند.چالش اساسی که امروزه جامعه جهانی با آن روبروست عدم تعادل کمی و کیفی در ورود و دستیابی همه جوامع به استانداردهای لازم برای جامعه اطلاعاتی است. این مسئله باعث ایجاد پدیده ای تحت عنوان شکاف دیجیتالی شده است. شکاف دیجیتالی به عنوان یکی از معضلات سیستم جهانی جامعه اطلاعاتی باعث کندی تعاملات اطلاعاتی در این سطح می شود و رشد و پیشرفت را به تاخیر می اندازد. برای خارج شدن از ورطه شکاف دیجیتالی که کشورهای جهان سوم با آن مواجه هستند
راهکارها
با توجه به اهمیتی که کشورهای جهان برای موضوع اطلاعات قائل هستند امروزه یک نهضت و حرکت جهانی برای برون رفت از بن بست اطلاعاتی حاصل از شکاف دیجیتالی شکل گرفته است که کشورهای جهان سوم که از رتبه نازلی در جدول شاخص های توسعه فناوری اطلاعات برخوردارند باید با توجه جدی خود را در این روند قرار دهند برای قرار گرفتن در این جریان باید تمرین و تلاش خود را درسطح ملی برای همگانى شدن اطلاعات متمرکز کنیم به گونه ای که با تغییر ذائقه اطلاعاتی مردم جامعه زیرساخت فرهنگی و تکنولوژیکی آنها را نسبت به فرایندهای تولید اطلاعات و تهیه اطلاعات تغییر دهیم. نمود تضاد درونی جامعه ما در عدم یکنواختی نشر و دسترسی اطلاعات در فاصله بسیار روستاها و شهرهای کشور جلوه گر شده است و برای اینکه بتوانیم با فرهنگ جهانی جامعه اطلاعاتی همگام شویم باید آموزه های عمومی و اطلاعاتی را برای رسیدن به حد مطلوبی از سواد گسترش دهیم چراکه توسعه سواد عمومی و اطلاعاتی می تواند به عنوان یک سرمایه گذاری زیرساختی در حوزه جامعه اطلاعاتی به شمار رود تا از این طریق فرایندهای آتی که مهمترین آن ایجاد تحول فرهنگی با توجه به چهارچوب های جامعه اطلاعاتی است ممکن و تسهیل گردد خلاصه اینکه توسعه سواد عمومی و اطلاعاتی می تواند درجه پذیرش فرهنگ را در شهروندان جامعه اطلاعاتی بالا ببرد. هر چه یک جامعه از جنبه گسترش شاخص هاى جامعه اطلاعاتى ، توسعه یافته تر باشد، امکان دسترسى همگانى به اطلاعات هم بیشتر مى شود، اگر جامعه اى در آستانه ورود به عصر جهانى شدن باشد و خود را آماده و مستعد ورود به جامعه جهانى کند، هر روز بیشتر به سمت همگانى شدن اطلاعات پیش خواهد رفت. پس از ایجاد آمادگی فرهنگی در جامعه و بستر سازی لازم برای همگانی شدن اطلاعات می توان گام در مراحل بعدی گذاشت و هر یک از بخش های جامعه را در ورطه تخصصی اش با چالش های جامعه اطلاعاتی مواجه ساخت به عنوان مثال توسعه اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، خدمات خصوصی و دولتی و...با قرار گرفتن در بستر دموکراسی اطلاعاتی – دیجیتالی با هدف توزیع عادلانه اطلاعات می تواند شکل و حرکت اصولی تر و عام تری بیابد. ایجاد فرصت های برابر در دسترسی به اطلاعات اقتصادی، سیاسی ، علمی ، قانونی ، خدماتی می تواند زمینه توسعه دموکراسی در ابعاد ملی و بین المللی را فراهم کند. با رسیدن به این نقطه می تواند شعار جامعه اطلاعاتى را که دسترسى همگانى به اطلاعاتى است که براى مردم و توسعه و رفاه عمومى لازم است محقق کند.
عناوین 1-مروری بر عناوین بخش اول 2-مدلهای مختلف تجارت الکترونیک 3-انواع سایتهای تجاری و خدمات الکترونیکی 4-روشهای انتقال و پرداخت پول در تجارت الکترونیک 5-معرفی انواع کارتهای خرید و اعتباری
1. مروری بر عناوین بخش اول ? تعریف تجارت الکترونیک از جنبهها و دیدگاههای مختلف ?قسمتهای اصلی تجارت الکترونیک ?تاریخچه ?تجارت الکترونیک و فن آوری اطلاعات ?سطوح تجارت الکترونیک ?تأثیر گذاری تجارت الکترونیک در ایران و جهان ?دلایل عقب ماندگی تجارت الکترونیک در ایران
2. مدلهای مختلف تجارت الکترونیک (E-Commerce Models) تجارت الکترونیک را میتوان از نظر طرفین تجارت در سه سطح درون سازمانی ، بین سازمانی و مشتری تقسیم نمود اما به طور کلی مدلهای دیگری را نیز میتوان در این رابطه در نظر گرفت : 1.تجارت بین سازمانی (Business to Business) 2.تجارت بین سازمانی و مصرف کننده ( Business to Consumer) 3.تجارت مصرف کننده با مصرف کننده ( Consumer to Consumer) 4.تجارت مصرف کننده به کسب و کار ( Consumer to Business) 5.تجارت کسب و کار به کارکنان (Business to Employer) 6.تجارت سازمانها با ادارات دولتی (Business to Government) علاوه بر این موارد میتوان به موارد خاص تری همچون تجارت مردم به مردم (P2P)،بورس به بورس(E2E)، و... را در نظر گرفت .
مقایسه روشهای B2B و B2C : عامل مقایسه B2C B2B کلی : تعداد بالا ،قیمت پایین کلی : تعداد کم ، قیمت بالا میزان خرید موردی : تعداد کمتر ، قیمت موردی : تعداد بیشتر ، قیمت بالاتر پایینتر
سرویسهای تجاری ، مواد خام، انگیزههای خرید خدمات و کالاهای تولیدی آماده قطعات و تکنولوژی ، اطلاعات تجاری ، محصول
نوح محصول خدمات و کالاهای تولیدی آماده سرویسهای تجاری ، مواد
نمایش کامل اطلاعات درباره محصولات و خدمات قابل ارائه نمایش لیست کالاها، فروش ، . لیست موجودی کالا ، پروسه ارسال کالا و... روشهای ارسال کالا ، قابلیت پردازش معاملات تجاری با حجم بالا بصورت Real Time ، انجام بسیاری از عملیاتهای تجاری بوسیله شرکهای تجاری ثالث
اعتماد و امنیت امنیت و کسب اعتماد امنیت و اعتماد و در سطح نیاز به پایین تر کسب اعتبار بالا
3. انواع سایتهای تجاری و خدماتی الکترونیکی (e-business models & e-services) مجموع سیاستهای کلی سایت ، در عملیاتها ، تکنولوژی و ایدئولوژی مدلها مختلف سایتهای تجاری را شکل میدهند که از جمله مهمترین آنها عبارتند از : ?مدل Storefront : سایتی که معرفی کالا ، عملیات فروش روی خط . سرویس دهی و امنیت را یکجا در خود دارد تا ارتباط مستقیم فروشنده و خریدار در آن میسر گردد مثل تمام سایتهای تجاری شرکتهای بزرگ : استفاده از تکنیک Shopping Cart ?مدل e-marketplace : بازارچه الکترونیکی که امکان جستجو و خرید انواع محصول را از فروشندگان مختلف برای خریدار فراهم میآورد . مثل سایت http://www.amazon.com : استفاده از تکنیکهای مختلف فروش مثل تکنیک Cross-Sell یا Up-Sell ?مدل Auctions : سایتهای جراحی با روشهای و متدهای مختلف ، مناسب برای نوع C2C مثل سایت http://www.ebay.com ?مدل Portal : این سایتها تقریباً تمام اطلاعاتی را که بیننده سایت به آن نیاز دارد در خود جای داده است . اطلاعاتی همچون اخبار ، ورزش ، اطلاعات آب و هوا ، اطلاعات بازار بورس و قابلیت جستجو در وب . مثل سایت http://www.yahoo.com ?مدلDynamic - Pricing : که خود انواع مختلف دارد : مدل Name-Your-Price : مشتری قیمت خود را اعلام میدارد و سایت با کمک ارتباطات خود سعی در پیدا کردن محصول مورد نظر با آن قیمت میکند مثل سایت http://www.priceline.com مدل Demand-Sensitive Price : سایت سعی میکند که خریدهای مشابه را نگه داشته . در نهایت یکجا انجام دهد تا هزینههای جانبی بین تمام خریداران سرشکن شود و قیمت نهایی کمتری برای مشتری حاصل گردد مثل سایت http://www.mercata.com ? مدل Bartering : سایتهایی که در آنها کالایی با کالای دیگر مبادله میشود مثل سایت http://www.ubarter.com ?مدل e-services : سایتهای خدمات دهنده تجاری که معمولاً بعنوان شخص ثالث در مبادلات تجاری الکترونیکی وارد عمل میشوند مثل سایت http://www.visa.com یا http://www.ups.com
در بحث خدمات الکترونیکی در تجارت الکترونیک نیز میتوان به موارد زیر اشاره کرد : ?خدمات بانکی الکترونیک ?بیمه الکترونیکی ?خدمات انتقال وجوه الکترونیکی ?گردشگری الکترونیکی ?بازاریابی الکترونیکی ?وام الکترونیکی ?و...
4. روشهای انتقال و پرداخت پول در تجارت الکترونیک ( Electronic Fund Transfer Ways ) ?مدل پول (Cash Model) خریدار معادل پول نقد از بانک مربوط پول دیجیتالی خریداری میکند و با کمک کیف پول الکترونیکی خود از سایتهایی که از این روش پشتیبانی میکند . برای توضیحات بیشترسایتهای Http://WWW.digicash.com,http://cybercash.com را ببینید . معایب : 1) یکپارچگی خاصی در زمینه روشها و بستههای نرم افزاری در این روش وجود ندارد . 2) نیاز به ابزار و سیستمهای اضافی برای پرداخت و دریافت پول دارد . 3) امکان پیگیری وجوه انتقال وجود ندارد . مزایا : 1) وجوه در همان زمان انجام عملیات و بدون پردازشهای اضافی و پشت صحنه انتقال مییابند . 2) هیچ گونه هزینه مازاد و اضافی ندارد . 3) خریدار ناشناس میماند .
?مدل چک (Check Model ) : خریدار از یک نوع چک دیجیتالی رمز شده به همراه کیف پول الکترونیکی برای خرید خود استفاده میکند برای توضیحات بیشتر سایت http://www.checkfree.com را ببینید . معایب : 1) بزرگترین عیب عدم انتقال بلافاصله وجوه است . 2) دارای پتانسیل کلاهبرداری است
?مدل کارتهای اعتباری (Credit Cards): مرسوم ترین روش معایب : 1) دارای پتانسیل کلاهبرداری است 2) برای معاملات با مبلغ بالا مناسب نیست . مزایا : 1) جامعیت بیشتری نسبت ب روشهای دیگر دارد و اکثر آن را پشتیبانی میکنند . 2) نیاز ب نرم افزار یا سخت افزار خاصی برای کاربران ندارد و با یک اشتراک اینترنت میتوان به این روش خرید کرد . 3) در صورت لزوم قابلیت پیگیری تمام وجوه انتقالی به این روش وجود دارد .
?مدل نقطه به نقطه (Peer to Peer) امکان انتقال پول را بین حساب یک مشتری و یک مشتری دیگر فراهم میآورد . برای کسب توضیحات بیشتر سایت http://www.paypal.com را ببینید . ?مدل کارتهای هوشمند ( Smart Card ) : کارتهای هوشمند با پردازنده و حافظه داخلی که امکان ذخیره کردن اطلاعات دیگری همچون نام کاربر و رمز عبور را در خود دارد . مزایا : 1) بالا رفتن امنیت و قدرت تشخیص هویت 2) امکان ذخیره کردن اطلاعات زیاد مورد نیاز در کارت معایب : 1) قیمت بیشتر
5. معرفی انواع کارتهای خرید و اعتباری کارت حافظه (Memory Card) : یک کارت پلاستیکی است که روی آن به اندازه مشخص برای مثال چند کیلو بایت حافظه الکترونیکی تعبیه شده و از طریق اتصال به دستگاه مخصوص قابل شناسایی است . کارت تلفن نوعی کارت حافظه محسوب میشود . کارت هوشمند (Smart Card) : شبیه کارت حافظه ، یک کارت پلاستیکی است که یک قطعه فلزی شامل حافظه ، پردازنده و نرم افزار مربوط روی آن گنجانده شد و ضمن توان پردازش از امنیت بیشتری نسبت به کارت حافظه برخوردار است . سیم کارت تلفن همراه بک نوع کارت هوشمند است . کارت مغناطیسی (Magnetic Card) : اطلاعات مختصر دارنده کارت در یک نوار مغناطیسی روی کارت پلاستیکی تعبیه میشود . ملی کارت (سیبا) نوعی کارت مغناطیس است . کارت پلاستیکی (Plastic Card) : همانگونه که از نامش پیداست تنها یک کارت پلاستیکی است که نوشتههای روی آن ارزشمند است . کارت خدمات اینترنت یک کارت پلاستیک است که نام کاربری و رمز عبور روی آن نوشته شده است . کارت اعتباری (Credit Card) : دارنده این کارت میتواند به میزان اعتباری که حساب خود دارد از طریق این کارت خرید کند و یا پول دریافت نماید . ممکن است مبلغ اعتبار فرد پیش از مبلغ سپرده فرد باشد . کارتهای اعتباری دو نوع هستند . الف – کارتهای محدودی که توسط برخی شرکتها برای خرید از محصولات شرکتهای طرف قرار داد عرضه میشود و همه جا قایل استفاده است . کارت موجودی حساب (Debit Card) : کارتی که با حساب شخصی در بانک ارتباط دارد وبه کمک آن میتوان موجودی را مستقیماً از بانک ( دستگاه خودپرداز ) دریافت نمود و یا مبلغ مورد نظر را مستقیماً از آن پرداخت کرد . در این روش بیش از سپرده نمیتوان هزینه کرد . کارتهای بانک های کشور از این نوع هستند .
کارتهای اعتباری و موجودی حساب ممکن است به صورت مستقیم در دستگاههای پرداخت خودکار مورد استفاده قرار گرفته و یا در اینترنت به کار گرفته شوند .
همچنین کارتهای اعتباری مهم بین الملی عبارتنداز : و... Discover , Euro Card , American Express , Master Card , Visa Card
عناوین 1- تعریف 2- تاریخچه 3- تجارت الکترونیک و فن آوری اطلاعات 4- سطوح تجارت الکترونیک 5- تاثیر گذاری تجارت الکترونیک بر سطوح مختلف تجارت 6- ویژگیهای تجارت الکترونیک در برابر تجارت سنتی 7- جایگاه تجارت الکترونیک در جهان 8- جایگاه تجارت الکترونیک در ایران 9- دلایل عقب ماندگی تجارت الکترونیک در ایران
1 . تعریف (Definition) تعریف عام تجارت : هر نوع ارائه کالا یا خدمات ، که معمولاً ( نه همیشه ) بخاطر پول انجام می پذیرد . از تجارت الکترونیک ، تعاریف متعددی ارائه شده است . در حقیقت مجموعه متنوع وسیعی از تعاریف و مفاهیم برای تجارت الکترونیک وجود دارد که موضوعات ، کاربردها ، و مدلهای گوناگونی را در بر میگیرد. درگونهای از این موارد ، کوشیده شده است که تعاریف عامی ارائه شود و در گونههای دیگر در تعاریف به نوع فعالیت ، امکانات ارتباطی و تجهیزات مورد استفاده ، محدوده سازمانی فعالیتها و زیر ساختارها توجه شده است :
تعریف تجارت الکترونیک از دیدگاه Clarke : هر نوع مبادله اطلاعات مربوط با امور تجاری از طریق ابزار الکترونیکی ، حتی تلفن و فاکس (سال 1997) تعریف تجارت الکترونیک از دیدگاه اتحادیه اروپا (European union) : تعریف 1 : “ انجام تجارت بصورت الکترونیکی “ (سال 1998) تعریف 2 : “ هر شکلی از مبادله تجاری که در آن طرفین ذینفع به جای تبادلات فیزیکی یا تماس مستقیم فیزیکی ، به صورت الکترونیکی تعامل کنند . “ (سال 2001)
تعریف تجارت الکترونیک از دیدگاه ارتباطات : تحول خدمات ، کالا ومحصولات اطلاعاتی از طریق خطوط تلفن ، شبکههای کامپیوتری و سایر وسائل ارتباطی
تعریف تجارت الکترونیک از دیدگاه فن آوری اطلاعات : آن دسته از کاربردهای فن آوری اطلاعات که به صورت سیستمی برای پشتیبانی و پیشرفت دادن جریان کاری و مبادلات تجاری ایجاد شده است
تعریف تجارت الکترونیک از دیدگاه تجاری : ابزاری است که کسب و کارهای مختلف ، شرکای آنها و مشتریان آنها را قادر میسازد که موضوعاتی چون کیفیت خدمات ، سرعت تحویل و ... را ارتقاء وموضوعاتی همچون هزینهها را کاهش دهند .
تعریف تجارت الکترونیک : تعامل سیستمها ارتباطی (Communication) ، سیستمهای مدیریت اطلاعات (Data Management) و امنیت (Security) که بواسطه آنها امکان مبادله اطلاعات تجاری در رابطه با فروش محصولات و یا خدمات میسر می گردد . بنابراین تعریف اجزاء اصلی تجارت الکترونیک عبارتند از : 1-Communications (سیستمهای ارتباتی) 2-Data Management (سیستمهای مدیریت داده ها) 3-Security (امنیت)
2. تاریخچه (History) استفاده از فناوریهای الکترونیکی در انجام امور بازرگانی پیشینهای نسبتا طولانی دارد . در حقیقت ، نیاز به تجارت الکترونیکی از تقاضاهای بخشهای خصوصی و عمومی برای استفاده از تکنولوژی اطلاعات به منظور کسب رضایت مشتری ، و هماهنگی موثر درون سازمانی نشآت گرفته است . میتوان گفت این نوع تجارت ، از حدود سال 1965 آغاز شد که مصرف کنندگان توانستند پول خود را از طریق ماشینهای خود پرداز (ATM) دریافت کرده و خریدهای خود را با کارتهای اعتباری انجام دهند . پیش از توسعه تکنولوژی های مبتنی بر اینترنت در سالهای آغازین دهه 90 ، شرکتهای بزرگ دست به ایجاد شبکههای کامپیوتری با ارتباطات مشخص ، محدود و استاندارد شده برای مبادله اطلاعات تجاری میان یکدیگر زدند . این روش ، مبادله الکترونیکی دادها (EDI) نامیده شد . درآن سالها ، لفظ تجارت الکترونیکی ، مترادف با مبادله الکترونیکی دادهها بود . ایجاد و توسعه اینترنت و شبکه جهان گستر ، باعث خلق فرصتهای زیادی برای توسعه و پیشرفت زیر ساختها و کاربردهای تجارت الکترونیک گردید.
از نظر استادان جهش تکنولوژی اطلاعات دو دوره بیست ساله سرگذاشته و اکنون وارد دوره سوم شده است . 1955 – 1974 : عصر پردازش الکترونیکی دادهها (EDP) 1975 – 1994 : عصر سیستمهای اطلاعاتی مدیریت (MIS) 1995 –2014 : عصر اینترنت (Internet) هر بیست ساله ، امکانات تجارت الکترونیکی را متناسب با تواناییهای تکنولوژی اطلاعاتی آن عصر فراهم آورده است . در حالیکه ماشینهای خود پرداز و کارتهای اعتباری در عصر بیست ساله نخست به جریان افتادند ، در عصر دوم امکان استفاده از مبادله الکترونیکی دادهها (EDI) ، سیستم بانکی بین المللی (Swift) و انتقال وجه الکترونیکی (EFT) فراهم شد . اما توسعه اینترنت و کاربردهای تجاری آن ، باعث تحولی اساسی در این روند شده است ، به گونهای که در روند تکاملی تجارت الکترونیک ، میتوان میان تجارت الکترونیکی سنتی و نوع اینترنتی آن تمایز محسوسی قائل شد .
3 . تجارت الکترونیک و فن آوری اطلاعات (E - Commerce & IT ) مقدمه ای بر IT : تکنولوژی اطلاعات ، روش کارکرد افراد ، سازمانها و دولتها را دگرگون کرده و امور اقتصادی و اجتماعی و حتی طرز تفکر مردم را تغییر داده است . آموزش ، بهداشت ، صنعت و تولید ، تجارت ، بانکداری ، خدمات وحتی نحوه گذاران اوقات فراغت و سرگرمیها همه تحت الشعاع آثار و تغییرات این تکنولوژی قرار گرفتهاند . تکنولوژی اطلاعات باعث ایجاد مشاغل جدید ، صنایع نوین و خلاقیتهای پیاپی شده و تغییرات عمده در روش زندگی پدید آورده است . نزدیکی روز افسون مردم جهان به یکدیگر ، تعامل فرهنگها ، و ... نمونههایی از این پیامدها است . از دیدگاه علمی ، نیز امروزه تکنولوژی اطلاعات در کنار مهندسی ژنتیک ودانش هوا فضا ، یکی از سه شاخه پیشرو و آینده ساز دانش و تمدن فردای بشر به شمار می رود . پیشرفتهای تکنولوژی اطلاعات به حدی گسترده است که برخی از صاحبنظران آن را با پدیدههایی چون “ اختراع ماشین بخار “ مترادف دانسته اند . در بعد اقتصادی نیز “ اهمیت دست یابی سریع به اطلاعات صحیح “ کلید پیروزی در عرصه رقابت جهانی محسوب میشود . تجارت الکترونیک نیز به عنوان یکی از قسمتهای مهم نشأت گرفته از فن آوری اطلاعات است که پیشرفت آن در سایه پیشرفت فن آوری اطلاعات محقق گشته است .
4 . سطوح تجاری الکترونیک (E - Commerce levels ) تجارت الکترونیک را میتوان به سطوح مختلفی تقسیم بندی کرد . هر یک از ابعاد سه گانه اصلی تجارت ، یعنی محصول یا خدمات مورد مبادله ، فرآیند فروش و تحول خدمات پس از فروش میتوانند از حالت فیزیکی و کاملا ملموس تا حالت الکترونیکی و نرم افزاری (یا اصطلاحاً مجازی ) تغییر نمایند . در حالتی که در تجارت سنتی هر سه عامل ، فیزیکی و کاملا قابل لمس هستند ، در تجارت کاملا الکترونیکی (بالاترین سطح تجارت الکترونیک ) هر سه عامل حالت الکترونیکی دارند . ترکیبات گوناگون از حالتهای فیزیکی و الکترونیکی سطوح مختلف تجارت الکترونیکی را شکل میدهند .
لذا تجارت الکترونیک میتواند در تمام یا بخشی از مراحل چرخه تجاری (Business Cycle) بکار گرفته شود . چرخه تجاری از موارد یافتن کالاها و خدمات متناسب با نیازها و یافتن راههای مبادله مورد توافق (جستجو و مذاکره ) ، سفارش ، حمل و پرداخت بها (اجرای توافق وپرداخت ) ، فعالیتهای پس از فروش مثل گارانتی و خدمات پس از فروش تشکیل شده است . سدان در تلاش برای تعریف تجارت الکترونیک مولفههای زیر را در مراحل مختلف تجارت تعریف میکند . (نمودار زیر)
فروشندگان ? خریداران
تبلیغات ، تقاضای اطلاعات جستجو، بازاریابی، ایجاد رابطه مقایسه ، تامین نمونه ها مذاکره / چانه زنی ارزیابی
? اخذ سفارش یا پیمانکاری سفارش / پیمان سفارش یا پیمان تامین تامین سپاری دریافت بها پرداخت دریافت
? بررسی خسارتها، برگشت دادن / ادعای خسارت برگشت دادن، پشتیبانی، پشتیبانی و خدمات دریافت و پشتیبانی نگهداری و خدمات
دراین نمودار خطوط فلش دار نمایشگر کاربرد تکنولوژی اطلاعات در ایجاد ارتباط است . بنا به سطح تجارت الکترونیک مورد استفاده ، این مولفه ها به صورت فیزیکی ، الکترونیکی و یا حد وسط آنها ظاهر میشوند .
5 . تاثیر گزاری تجارت الکترونیک در تمام سطوح مختلف تجارت (The impact of e - commerce ) تاثیر گذاری تجارت الکترونیک در تمام سطوح تجارت قابل لمس و بررسی است از جمله : رقابت (Competition) بازاریابی (marketing) توزیع(distribution) خدمات و سرویس دهی (services) فروش (sales)
6 . تجارت الکترونیکی در برابر تجارت سنتی (Traditional commerce & e - commerce) هر فن آوری پیشرفته ، ایجاد تهدیدها وفرصتهای جدیدی برای سازمانها میشود . تغییر در فن آوری ، موجب تغییر در قانونمندی های بازرگانی شرکتها و متحول ساختن سیستمهای سازمانی و اجتماعی میگردد . تکنولوژی اطلاعات به عنئان لبه پیشرو تکنولوژی های جدید در سه پارامتر سرعت ، دقت و هزینه فعالیتها میتواند تاثیر گذار باشد . تکنولوژی اطلاعات میتواند پنج مزیت عمده ایجاد کند : ارزانتر (تولید خرجیهای مشابه با هزینه کمتر ) ، بیشتر (تولید خروجیها ییشتر و با هزینه مشابه ) ، سریعتر (تولید خروجیهای مشابه با همان هزینه در زمان کمتر ) ، بهتر (تولید خروجی های مشابه با همان هزینه وهمان زمان ولی با تجارت الکترونیک ، موانع جغرافیای و تفاوت روز و شب در مناطق مختلف را از میان بر میدارد و باعث ارتقای ارتباطات و گشودگی اقتصادی در سطح ملی وبین المللی میشود . تجارت الکترونیک طریق هدایت کسب و کار را تغییر میدهد و بدین ترتیب باعث تبدیل بازارهای سنتی به شکلهای جدیدتر میشود . در حالی که تجارت الکترونیکی و به خصوص نوع اینترنتی آن باعث ایجاد تغییرات چشمگیر در شرایط رقابتی شده است (به عنوان مثال ظهور و ورود سریع رقبای جدید ، جهانی شدن رقابت ، رقابت شدید در استانداردها و ...) فرصتهای جدیدی برای جایگزینی کسب و کار ، ایجاد مشاغل و فرصتهای شغلی جدید در زمینههای مختلف ایجاد کرده است . به طور کلی میتوان فواید تجارت الکترونیک را در قیاس با تجارت سنتی در موارد زیر دانست : حضور در بازار به شکل “ همه جا ، همه کس ، همه وقت “ در زمینه معرفی و تبلیغ محصول ، استفاده از تجارت الکترونیک ، به خصوص با استفاده از اینترنت ، دچار محدودیتهای موجود در تبلیغات متعارف نبوده و در هر زمان در دسترس است و میتواند برای هر گروه خاص مصرف کنندگان تغییر یابد . تجارت الکترونیک ، کانالهای معمول فروش را تغییر میدهد و امکان فروش مستقیم و بدون واسطه محصولات و خدمات جدید را به بازارهای استراتژی و تازه فراهم میکند . دراین نمودار خطوط فلش دار نمایشگر کاربرد تکنولوژی اطلاعات در ایجاد ارتباط است . بنا به سطح تجارت الکترونیک مورد استفاده ، این مولفه ها به صورت فیزیکی ، الکترونیکی و یا حد وسط آنها ظاهر میشوند .
5 . تاثیر گزاری تجارت الکترونیک در تمام سطوح مختلف تجارت (The impact of e - commerce ) تاثیر گذاری تجارت الکترونیک در تمام سطوح تجارت قابل لمس و بررسی است از جمله : رقابت (Competition) بازاریابی (marketing) توزیع(distribution) خدمات و سرویس دهی (services) فروش (sales)
6 . تجارت الکترونیکی در برابر تجارت سنتی (Traditional commerce & e - commerce) هر فن آوری پیشرفته ، ایجاد تهدیدها وفرصتهای جدیدی برای سازمانها میشود . تغییر در فن آوری ، موجب تغییر در قانونمندی های بازرگانی شرکتها و متحول ساختن سیستمهای سازمانی و اجتماعی میگردد . تکنولوژی اطلاعات به عنئان لبه پیشرو تکنولوژیهای جدید در سه پارامتر سرعت ، دقت و هزینه فعالیتها میتواند تاثیرگذار باشد . تکنولوژی اطلاعات میتواند پنج مزیت عمده ایجاد کند: ارزانتر (تولید خرجیهای مشابه با هزینه کمتر ) ، بیشتر (تولید خروجیهابیشترو با هزینه مشابه ) ، سریعتر (تولید خروجیهای مشابه با همان هزینه در زمان کمتر ) ، بهتر (تولید خروجی های مشابه با همان هزینه وهمان زمان ولی با تجارت الکترونیک ، موانع جغرافیای و تفاوت روز و شب در مناطق مختلف را از میان بر میدارد و باعث ارتقای ارتباطات و گشودگی اقتصادی در سطح ملی وبین المللی میشود . تجارت الکترونیک طریق هدایت کسب و کار راتغییر میدهد و بدین ترتیب باعث تبدیل بازارهای سنتی به شکلهای جدیدتر میشود . در حالی که تجارت الکترونیکی و به خصوص نوع اینترنتی آن باعث ایجاد تغییرات چشمگیر در شرایط رقابتی شده است (به عنوان مثال ظهور و ورود سریع رقبای جدید ، جهانی شدن رقابت ، رقابت شدید در استانداردها و ...) فرصتهای جدیدی برای جایگزینی کسب و کار ، ایجاد مشاغل و فرصتهای شغلی جدید در زمینههای مختلف ایجاد کرده است . به طور کلی میتوان فواید تجارت الکترونیک را در قیاس با تجارت سنتی در موارد زیر دانست : حضور در بازار به شکل “ همه جا ، همه کس ، همه وقت “ در زمینه معرفی و تبلیغ محصول ، استفاده از تجارت الکترونیک ، به خصوص با استفاده از اینترنت ، دچار محدودیتهای موجود در تبلیغات متعارف نبوده و در هر زمان در دسترس است و میتواند برای هر گروه خاص مصرف کنندگان تغییر یابد . تجارت الکترونیک ، کانالهای معمول فروش را تغییر میدهد و امکان فروش مستقیم و بدون واسطه محصولات و خدمات جدید را به بازارهای استراتژی و تازه فراهم میکند . فروش آنی و روی خط (online) به مقدار زیادی هزینه های فروش و نیاز به نیروی انسانی را کاهش می دهد . زمان عرصه کاهش می یابد و محصولات جدید می توانند به محض آماده شدن در معرض فروش روی خط قرار گیرند . خدمات پس از فروش به مشتری میتواند با امکان خبرگیری سریع دو طرف از یکدیگر وعرضه انواع خدمات به مشتری تسهیل و تکمیل شود . ورود به بازارهای جدید واستراتژیک بدون در نظر گرفتن مرزها میسر است .فرصتهای تجاری و شغلی جدیدی به وجود میآید . قدرت تجزیه و تحلیل کالا افزایش مییابد بطوریکه اطلاعات بدست آمده از مشتریان برای تولید کالاهای جدید یا تغییر در تولید کالاهای قبلی مورد استفاده قرار میگیرد . قدرت تجزیه وتحلیل بازار افزایش مییابد و شرکت میتواند بر اساس این تجزیه وتحلیل استراتژیهای فروش یا بازاریابی خود را در یک یا چندعرصه تغییر دهد . اما در مقابل تجارت الکترونیک مسائلی را با خود به همراه دارد که در صورتیکه برای آنها راه حل مناسبی اتخاذ نشود میتواند ویژگی هایش را تحت الشعاع قرار دهد از جمله : سهولت درسرقت اسرارو رموز محرمانه کاری شرکتها تبیین قوانین مالیاتی دقیق تبیین قوانین گمرکی دقیق آشنایی با قوانین کشورها آداب ، رسوم و فرهنگهای ملل کلاهبرداری از طریق کارت های اعتباری اعتماد امنیت (جنبه های مختلف امنیت : تشخیص هویت ، عدم انکار ، یکپارچگی اطلاعات ، محرمانگی اطلاعات ) علاوه براین تمام کالاها به طور صد درصد قابل ارائه وفروش از طریق اینترنت نیستند بطوریکه دو کار سیلور آزمونی تحت عنوان آزمون خرید الکترونیکی برای تعیین شایستگی محصولات یا خدمات جهت عرضه در سیستم تجارت الکترونیک پیشنهاد میکند : مشخصات محصول : میزان وابستگی انتخاب محصول به حواس پنجگانه انسان . هرچه برای انتخاب محصولات و خدمات به حواس لامسه ، بویایی و چشایی نیاز بیشتری باشد ، امکان خرید الکترونیکی آن کمتر خواهد بود ، در حالیکه حواس بینایی و شنوایی از طریق رسانههای الکترونیکی قابل انتقال می باشند . آشنایی و اطمینان مشتری به محصول : محصولاتی که مشتریا ن از قبل با آن آشنا بوده ونسبت به آن اطمینان دارند ، راحت تر خریداری می شوند ویژگیهای مشتری : بسیاری از مشتریان ممکن است به دلایل مختلف خرید الکترونیکی را نپذیرند. در مقابل بسیاری از مشتریان به منافع و مزایای روشهای جدید و آسان خرید واکنش مثبت نشان خواهند داد . 7. جایگاه تجارت الکترونیک در جهان (E - Commerce in world) باتوجه به آنچه که گفته شد از آنجا که رشد تجارت الکترونیک وابسته و در ارتباط با رشد فن آوری اطلاعات است بهتر است ابتدا نگاهی به رشد صنعت IT در جهان بیندازیم . در جوامع توسعه یافته حدود 80% شغلهای جدید به کامپیوتر ، اینترنت و IT وابسته اند نمودار زیر :
Europe 29% Japan 13% Rest of the world 16% X 42% سهم کشورهای توسعه یافته را در بازار جهانی IT در سال 2002 نشان می دهد . نمودار دیگری در همین سال سهم کشورهای مختلف را در بازار جهانی فن آوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) ، نشان می دهد. Europe 29% Japan 12% Rest of the world 25% X 34%
رشد IT و ICT اثرات قابل مشاهده فراوانی بر اقتصاد پیشرفته داشته که رشد تجارت الکترونیکی وافزایش حجم اطلاعات و گردش و سریع تر آن و افزایش شمار کاربران اینترنت و... را نیز در پی دارد . با توجه به بررسی های موسسه تحقیقاتی Forrester و رشد سریع و روز افزون تجارت الکترونیک در کشورهای پشرفته و مزیتهای رقابتی حاصل از آن ، لازم است که کشور های در حال توسعه به منظور حضور در بازار رقابت جهانی سریعاً در استراتژیهای تجاری و بازرگانی خود تجدید نظر اساسی کنند . این موسسه تحقیقاتی پیش بینی می کند که رشد تجارت الکترونیکی از 354 میلیارد دلار در سال 2001 به حدود 10 تریلیون در سال 2005 برسد .همچنین تحقیقات EITO نشان می دهد که تجارت از طریق اینترنت در 5 کشور صنعتی اروپا یعنی انگلستان ، فرانسه ، آلمان ، التالیا و اسپانیا از 6/171 میلیلرد یورو در سال 2001 به 3/1628 میلیلرد یورو در سال 2005 می رسد که از رشد سالیان حدود 77% برخوردار است . همچنین
فروش online به صورت درصدی 2004 2003 2002 2001 2000 صنعت از کل فروش 40% 9/092 2/ 506 3/427 3/343 2/230 محصولات الکترونیکی و سخت افزاری 26% 5/411 5/311 2/190 90 1/35 وسایل نقلیه 17% 2/299 5/184 2/103 9/53 27 نفت و مشتقات 17% 4/266 1/170 1/101 5/56 9/29 برق ، گاز، آب و مخابرات 24% 3/235 5/143 9/73 7/33 4/14 کاغذ و مرسولات 13% 5/216 5/116 5/58 1/28 2/13 محصولات مصرفی 12% 1/211 1/128 9/73 2/41 5/22 غذا 10% 141 2/74 6/34 1/15 3/6 ساختمان 14% 124 2/60 2/62 7/10 ¾ محصولات دارویی و پزشکی 7% 3/70 9/41 8/23 1/13 7 کالاهای صنعتی 20% 1/68 5/42 4/22 5/10 6/4 حمل و نقل و انبار 15% 9/32 29 1/23 8/15 1/9 هوانوردی و صنایع دفاع 3% 5/26 3/15 6/8 8/4 6/2 صنایع سنگین 17% 5/2695 4/1823 9/1166 6/716 2/406 کل طبق جدول فوق پیش بینی فروش در صنایع ازسال 2000 تا 2004 رشدی با میانگین 17% داشته است .
8. جایگاه تجارت الکترونیک در ایران (E - Commerce in Iran) در ایران استفاده عمومی از اینترنت بیشتر در دانشگاه ها و به منظور انجام امور تحقیقاتی است و مراکز ایجاد شده در شهرها نیز در سطح محدودی فعالیت می نمایند و کاربران بیشتر به منظور الکترونیکی وتلفن از راه دور ، از اینترنت استفاده می کنند . بعلاوه بسیاری از قوانین وبسترهای لازم برای تجارت الکترونیک در کشور هنوز فراهم نگاشته است . بنایراین نیم توان انتظار داشت که تجارت الکترونیک به سرعت در جامعه گسترش یابد . رتبه بندی EUI برای سال 2000 در زمینه تجارت الکترونیک در 60 کشور دنیا مؤید همین ادعاست . در این رتبه بندی که در حقیقت سهولت و میزان دسترسی به تجارت الکترونیک را در کشورها نشان میدهد از دو شاخص کلی محیط تجاری وارتباطات استفاده شده است برای شاخص محیط تجاری از 70 معیار مختلفی از قبیل گستردگی اقتصاد ، چشم انداز ثبات سیاسی ، محیط نظارتی ، مالیاتی و درجه آزادی تجارت و سرمایه گذاری استفاده شده است که بر اساس این شاخص نمره کشورما از 10 عدد 3 است که در رتبه 59 قرار دارد . شاخص دیگراطلاعات است که از معیار هایی از قبیل گستردگی شبکه مخابرات و ارتباطات و دیگر معیار های مبین وضعیت دسترسی به اینترنت مانند هزینه اتصال به اینترنت ،نرخ سواد و ...تشکیل شده است . براساس این شاخص نیز نمره کشور عدد 3 از 10 است که رتبه 56 قرار دارد . در مجموعه دو شاخص جایگاه کشور ما رتبه 58 ازمیان 60 کشور بررسی شده است ،
9. دلایل عقب ماندگی تجارت الکترونیک در ایران دلایل متعددی را می توان در بیان علل عقب ماندگی تجارت الکترونیک در ایران بر شمرد که مهمترین آنها عبارتند از : نبود بسترها و تجهیزات شبکهای وارتباطی لازم برای دسترسی سریع و آسان مردم به اینترنت عدم وجود قوانین مدون ومصوب تجارت الکترونیک فقدان نظام بانکداری الکترونیکی نوین در سیستم بانکی کشور عدم وجود کارتهای اعتباری بین الملل و سایر کارتهای خرید الکترونیکی عدم پشتیبانی بسیاراز شرکتهای تجاری فعال در زمینه تجارت الکترونیک از کشورمان و همچنین عدم وجود مراکز و شرکتهای دولتی و خصوصی خدمات دهنده تجارت الکترونیک در کشور پایین بودن سطح آگاهی و توجه مردم به الکترونیک و فن آوری اطلاعات در کشور(عدم فرهنگ ساری مناسب )
یکی از مهمترین مقولات در جامعه اطلاعاتی، مسئله دولت الکترونیک است. دولت الکترونیک به معنای فراهم کردن شرایطی است که دولتها بتوانند خدمات خود را به صورت شبانه روزی و در تمام ایام هفته به شهروندان ارائه کنند. این امر در سالهای اخیر به طور جدی در دستور کار دولتها قرار گرفته است و دولتمردان هوشمند نیروهای خود را در راه تحقق چنین شرایطی بسیج کردهاند و درصدد برآمدهاند که فرآیندهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی را با کمک فناوری نوین ارتباطات و اطلاعات اصلاح کرده و از این طریق به شیوه کارآمدتری به ارائه خدمات به شهروندان بپردازند. در حقیقت، به کارگیری و گسترش دولت الکترونیک غالبا در جهت انجام تغییرات در فرآیندهای دولتی نظیر تمرکززدایی، بهبود کارایی و اثربخشی است. اصولا تعریف واحدی در باره دولت الکترونیک وجود ندارد و این مسئله ناشی از ماهیت پویا و متغیر فناوری است. امروزه به استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات به منظور بهبود کارایی و اثربخشی، شفافیت اطلاعات و مقایسه پذیری مبادلات اطلاعاتی و پولی در درون دولت، بین دولت و سازمانهای تابعه آن، بین دولت و شهروندان و بین دولت و بخش خصوصی دولت الکترونیک اطلاق میشود.
ما کجاییم؟ دولت الکترونیک در ایران با وجود آن که هنوز متولی مستقلی ندارد، اما در بعضی حوزهها فعال است. قریب به 1000 سایت دولتی ایران با وجود همه کاستیها و نقصهایی که در اطلاعرسانی دیجیتالی رسمی در وب وجود دارد، بخشی از روابط عمومی دیجیتالی کشور را به دوش می کشند. دفاتر دولت الکترونیک که در استانهای مختلف کشور راهاندازی شده است، خدمات مختلف انتظامی و ثبتی را انجام میدهند و این خود یک گام به جلو در ارائه خدمات به شهروندان الکترونیکی ایران است. اعطای دهها میلیارد تومان تسهیلات از طریق طرح تکفا به بخش خصوصی در جهت تقویت زیربنای اقتصادی و علمی بخش خصوصی در حوزهای تی، خود تاثیر غیرمستقیمی در گسترش دولت الکترونیک در ایران دارد. با این وجود، دولت الکترونیک ما با رویههایی که در کشورهای غربی حاکم است، از عقب ماندگی ساختاری و اجرایی رنج می برد که قطعا عزم ملی و ایجاد طرح جامع در این راستا، می تواند در چشمانداز بیست ساله کشور، مشکلگشای بسیاری از موانع پیش روی باشد.
خلق دولت الکترونیک یکی از مهمترین فرصتهایی که فناوریهای نوین ارتباطی و اطلاعاتی را پیش روی ما قرار میدهند، امکان استفاده از این فناوری برای مهندسی مجدد معماری دولت و قابل دسترستر، کارآمدتر و پاسخگوتر ساختن آن است. استفاده از این نوآوریها در فرآیند اداره امور جامعه، موجب پدیدار شدن واقعیتی به نام دولت الکترونیک شده است. امروزه عوامل مختلفی دست در دست یکدیگر دادهاند تا دولتها را وادار به تجربه شکل جدیدی از اداره جامعه بکنند. انتظارات افراد در مورد خدمات و محصولات و نیز نحوه و کیفیت ارائه آن به طور روزافزون در حال تغییر است و دولت نیز باید پاسخگوی این نیازها و انتظارات باشد. آنان خواهان این هستند که ساعات کار موسسات دولتی افزایش یابد و هر زمان که خواستند بتوانند کارهای خود را انجام دهند، در صفها معطل نشوند، خدمات باکیفیت تری دریافت کنند، خدمات و محصولات ارزان تری به دستشان برسد و مواردی از این دست که پاسخگوترین شکل دولت برای این انتظارات در حال حاضر دولت الکترونیک است. دولتها همچنین برای جذب سرمایه، کارگران ماهر، گردشگران و سایر موارد با یکدیگر در رقابت هستند و بدین منظور به امکانات جدیدی نیاز دارند که دولت الکترونیک این امکانات را فراهم میکند. دولت الکترونیک برای کیفیت خدمات رسانی به شهروندان، فرصتهای خوب زیادی را ایجاد میکند. شهروندان قادرند به جای چند روز یا چند هفته ظرف چند دقیقه یا چند ساعت اطلاعات یا خدمات مورد نظر خود را دریافت کنند. شهروندان، شرکتها و سازمانهای وابسته به دولت می توانند بدون استخدام وکلای دادگستری و حسابداران گزارشهای خواسته شده را دریافت کنند. کارمندان دولت می توانند به سادگی و به صورت کارآمد مانند کارکنان دنیای تجارت امور خود را انجام دهند. یک استراتژی موثر در زمینه استقرار دولت الکترونیک به بهبودهای قابل ملاحظهای از قبیل موارد ذیل در دولت منجر خواهد شد؛ تسهیل خدمت رسانی به شهروندان حذف ردههایی از مدیریت دولتی (کوچک سازی اندازه دولت) تسهیل اخذ اطلاعات و خدمات توسط شهروندان و شرکتها و همچنین سازمانهای وابسته به دولت تسهیل فرآیندهای کاری سازمانها و کاهش هزینهها از طریق ادغام و حذف سیستمهای اضافی و موازی نمادهای مورد استفاده در دولت الکترونیک نمادهای دولت الکترونیک نشان دهنده این است که یک دولت الکترونیک می تواند بخشها و افراد را با یکدیگر مرتبط سازد G2C GOVERNMENT TO CITIZEN (تعامل میان دولت و شهروندان): مهمترین و گسترده ترین نوع کاربرد دولت الکترونیک، رابطه دولت با شهروندان و بالعکس است. این رابطه شامل اخذ اطلاعات از سوی شهروندان از سازمانهای دولتی و ارائه خدماتی از سوی دولت به شهروندان به شیوه الکترونیک است G2G GOVERNMENT TO GOVERNMENT (تعامل میان سازمانهای دولتی): در این نوع رابطه، سازمانهایی که در زمینههای مختلف به اطلاعات نیاز دارند، میتوانند از طریق شبکههای موجود به این اطلاعات دسترسی یافته و خدمات خود را سریع تر به شهروندان ارائه کنند. BUSINESS G2B GOVERNMENT TO (تعامل میان سازمانهای دولتی و بخش خصوصی): این نوع رابطه، اولین رابطهای بود که توسعه پیدا کرد که در این راستا پرداخت مالیات، اخذ آمار و اطلاعات ، ارائه تسهیلات و نحوه اخذ مجوزهای مختلف محتوای این نوع تعامل را شکل میدهد. G2E GOVERNMENT TO EMPLOYEES ( تعامل میان دولت و کارمندان دولت): اطلاعات پرسنلی کارکنان، دریافت خدمات پرسنلی و سایر اطلاعات قابل مبادله میان سازمانهای دولتی و کارکنان دولت در این چارچوب قرار می گیرند. این چهار نوع کاربرد، ستونهای اصلی دولت الکترونیک تلقی میشود و در واقع این ارتباطات است که روح دولت الکترونیک را تشکیل میدهد.
استراتژی استقرار دولت الکترونیک اولین گام در تدوین استراتژی دولت الکترونیک تعریف آن است. بدین معنا که سیاستگذاران باید بدانند که دقیقا در پی دست یافتن به چه چیزی هستند. دولت الکترونیک ظرفیتهای بالایی برای ایجاد ارتباطات الکترونیک بین دولت و شهروندان، دولت با بخش خصوصی و اجزای مختلف درون دولت دارد. هر حکومتی با توجه به شرایط خاص خود می تواند در هنگام تدوین استراتژی دولت الکترونیک مورد نظر خود، قلمرو نفوذ و گسترش این پدیده را تعریف کند. پس از این مرحله باید نسبت به تدوین استراتژی اقدام شود. این استراتژی از این لحاظ حائز اهمیت است که برنامههای عملی مهندسی مجدد فرآیندها و رویهها را به گونهای که در راستای دولت الکترونیک و حمایت کننده آن باشد، هدایت کرده و همچنین گامهای اولیه حرکت را تعیین می سازد. این استراتژی باید دربرگیرنده مراحل ذیل باشد؛ تعریف ساختار دولت الکترونیک و اجزا و عناصر کلیدی آن تعیین مخاطبان و کاربران دولت الکترونیک ترسیم چشم اندازی که به سادگی قابل درک باشد و دربرگیرنده نتایج مورد انتظار از دولت الکترونیک باشد تعیین اهداف عملیاتی که قابل سنجش و قابل اندازه گیری باشند تعیین خط مشیهای لازم به منظور حمایت از تحقق مطلوب دولت الکترونیک تعریف شیوهای که میزان آمادگی سازمانی برای استقرار دولت الکترونیک را تعیین کند تعریف فرآیند و مراحل استقرار دولت الکترونیک
مفهوم حکومتداری خوب سازمانها و افراد مختلف براساس نوع نگرش و نگرانیهای خود، تعاریف متعددی از حکومتداری خوب ارائه کردهاند که هر یک بیانگر بخشی از این مفهوم است. قبل از بررسی تعاریف موجود در این زمینه شاید تعریف واژه حکومتداری ضروری باشد. براساس تعریفی کلان، حکومتداری عبارت است از فرآیندی که به واسطه آن موسسات دولتی به اداره امور عمومی می پردازند، منابع عمومی را مدیریت کرده و از حقوق افراد جامعه حمایت میکنند (www.unhchr.ch) و بنا به تعبیری دیگر حکومتداری عبارت است از شیوه به کارگیری قدرت در مدیریت توسعه اقتصادی و اجتماعی کشور. در تعریف اخیر حکومتداری مستقیما با مدیریت فرآیند توسعه پیوند می یابد و بخش عمومی و خصوصی را به طور توام دربر می گیرد. برخی از صاحبنظران تعریف گسترده تری از حکومتداری ارائه کردهاند. به زعم آنان حکومتداری فرآیندی است که از طریق آن به طور جمعی مسائل مبتلا به جامعه را حل کرده و نیازهای جامعه را برطرف میکنیم. طبق این دیدگاه، حکومتداری صرفا شامل دولت نمیشود بلکه بخش خصوصی و افراد و گروههای جامعه مدنی را نیز دربرمی گیرد و سیستمها، رویهها و فرآیندهایی که به نوعی در امر برنامه ریزی، مدیریت و تصمیم گیری دخیل هستند را نیز شامل میشود. (www.unescap.org) با عنایت به تعاریف پیش گفته و درک عمومی از مفهوم حکومتداری، می توان گفت که حکومتداری خوب (GOOD GOVERNANCE)، برکیفیت و نحوه انجام وظیفه حکومتداری تاکید میکند. براساس یکی از تعاریف ارائه شده، حکومتداری خوب عبارت است از انجام وظایف حکومت به شیوهای عاری از فساد، تبعیض و در چارچوب قوانین موجود. در این تعریف، حکومتداری خوب به عنوان انجام وظایف حکومت به شیوهای منصفانه مورد توجه قرار گرفته است. با این دیدگاه و براساس تعاریف متعددی که از حکومتداری خوب ارائه شده است می توان گفت حکومتداری خوب عبارت است از؛ فرآیند تدوین و اجرای خط مشیهای عمومی در زمینههای اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی با مشارکت سازمانهای جامعه مدنی و با رعایت اصول شفافیت، پاسخگویی و اثربخشی به گونهای که ضمن برآوردن نیازهای اساسی جامعه، به تحقق عدالت، امنیت و توسعه پایدار منابع انسانی و محیط زیست منجر شود.
نتیجه گیری ارتباط میان دولت الکترونیک و حکومتداری خوب به قدری نزدیک است که برخی صاحبنظران معتقدند که دولت الکترونیک اگر در نهایت به حکومتداری بهتر منجر نشود هرگز رسالت خود را به انجام نرسانیده است. دولت الکترونیک شیوهای است برای حصول اطمینان از اینکه همه شهروندان به گونهای یکسان از فرصت مشارکت در تصمیماتی برخوردارند که به نوعی بر وضعیت و کیفیت زندگی آنها تاثیر می گذارد. این شکل جدید ازحکومتداری، شهروندان را از مصرف کنندگان منفعل خدمات دولتی به بازیگران فعال تبدیل میکند که میتوانند در باره نوع خدماتی که به آن نیاز دارند اظهارنظر کنند. دولت الکترونیک امکانات گستردهای را برای عینیت یافتن آرمانهای حکومتداری خوب فراهم میکند و با به کارگیری فناوریهای جدید ارتباطی و اطلاعاتی به بهبود فرآیندهای ارائه خدمات در بخش عمومی، تسریع ارائه خدمات به شهروندان، پاسخگوترشدن ماموران دولتی، شفاف شدن اطلاعات، کاهش فاصله میان مردم و دولتمردان، مشارکت اثربخش تر شهروندان و اعضای جامعه مدنی در فرآیند تصمیم گیری عمومی، گسترش عدالت اجتماعی از طریق فرصتهای برابر افراد برای دسترسی به اطلاعات و.... کمک شایانی میکند و حکومتها چنانچه بخواهند در مسیر تحقق حکومتداری خوب حرکت کنند باید به ابزار نیرومندی همچون دولت الکترونیک مسلح باشند.
